Column Nelleke Noordervliet
Trouw. Gepubliceerd op 26 september 2025
Bijna twee jaar geleden begon ik aan een roman over verzet tegen een autocratisch bewind. Het verhaal speelt in 2025, maar de politieke situatie is een ‘fast forward’ naar een toekomst die ik vrees. In januari 2025 was het boek af en stuurde ik het naar mijn uitgever. Op dat moment begon Donald Trump in de VS aan een gestage uitholling van de Amerikaanse democratie, in een tempo dat me tot op de dag van vandaag verbaast. Kan dat zomaar? Ook hier in Nederland is het rechtse antidemocratische sentiment vervaarlijk gewelddadig geworden sinds Geert Wilders zijn eigen kabinet opblies omdat de zijlijn hem beter bevalt. Hij hoeft niet te leveren, hij hoeft alleen maar te schreeuwen. De aanhangers zien dat als een oproep tot geweld. Feiten bestaan niet. Mijn fictie wordt angstaanjagende werkelijkheid.
“Wij zijn Nederland!” riepen de rechtse demonstranten in Den Haag. En hoewel ze onmiskenbaar deel uitmaken van onze samenleving, is die claim onjuist. Wij zijn allemaal met elkaar Nederland en helaas maken zij daar deel van uit. Hoewel we altijd onderling hebben gekissebist en van mening hebben verschild, wordt sinds de opkomst van door ophef gestuurde algoritmen in de sociale media elke tegenstelling uitvergroot, elke nuance om zeep geholpen, elk gesprek overschreeuwd. De levens van te veel Nederlanders worden geregeerd door ‘likes’ en ‘memes’. Er is een werkelijkheid ontstaan als een karikatuur, een parallelle werkelijkheid, waarin de waarheid en het onderzoek ernaar geen plaats meer hebben. Alleen het sentiment telt.
Begrip hebben voor frustratie
Een vaste reactie van goede zielen op gewelddadige demonstraties en ander grensoverschrijdend gedrag is ‘dat we toch begrip moeten hebben voor de onderliggende frustraties’. Niet dat we geweld tegen politie en journalisten en politieke partijen moeten goedkeuren, maar we ‘moeten toch wel snappen waar het allemaal vandaan komt: achterstelling, ongelijkheid in kansen, afstand tussen macht en samenleving, geen aandacht voor problemen’. En dan duikt in de columns en opiniestukken Michael Sandel op met zijn ‘tirannie van de verdienste’. Dat is een mooie kreet, maar ook een dooddoener.
De Nederlandse samenleving is een van de meest evenwichtige en welvarende in Europa en de wereld, samen met die van de Scandinavische landen. We hebben altijd geprobeerd de lusten en de lasten zo goed mogelijk te verdelen, kansen te scheppen voor iedereen. Tegelijk willen we dat de beste, slimste, aardigste mensen ons besturen, hetzij in de politiek, hetzij in maatschappelijke instellingen en bedrijven. En dat die bestuurders rekening houden met de mogelijkheden en kwaliteiten, met de zwakheden en beperkingen van degenen die ze leiding geven.
Gieren van het populisme
Klinkt mooi, maar er zijn altijd mensen die zich verliezers voelen, achterblijvers, die zich tekortgedaan voelen. Ze zijn verongelijkt en verontwaardigd. Op die prooi dalen de gieren van het populisme neer. Het populisme maakt op cynische wijze misbruik van menselijke emoties. Zelf zijn populisten meestal winnaars, ze hebben een goede opleiding, een prima positie, en gebruiken de politiek als vehikel voor persoonlijk succes. In plaats van zoeken naar mogelijkheden om de achterblijvers een zinvolle bijdrage te laten leveren aan de samenleving, voeden ze de frustratie, houden ze het vuur van verontwaardiging brandend en mijden ze praktische compromissen. In alles koesteren ze de woede, de rancune, het protest. Iedere oplossing van welk probleem dan ook zou hun bestaan immers overbodig maken. Het is een verdienmodel. En zo ‘veroordelen’ ook populisten de vernielingen in Den Haag. Zelf zetten ze achter de schermen de hetze voort, wakkeren ze het ongenoegen aan.Quote van .
Wilders hoeft niet te leveren, hij hoeft alleen maar te schreeuwen
Bijna iedere Haagse politicus probeert de rellen en vernielingen voor de eigen zaak te gebruiken. Wilders, de man die al twintig jaar de Tweede Kamer gijzelt met zijn opzettelijk haatdragende toespraken, heeft het glas geheven toen de ruiten van het D66-kantoor sneuvelden. Deze vorm van politiek bedrijven, waarbij het conflict niet wordt opgelost maar juist aangewakkerd, maakt Nederland onbestuurbaar. De emoties die ik in mijn roman aan mijn hoofdfiguur toedicht beginnen mij nu ook te verstikken.