Leesvaardigheid Nederlandse scholieren duikt ver onder internationaal gemiddelde

De leesvaardigheid van Nederlandse tieners daalt alsmaar verder, ook in internationaal opzicht. In Europees verband bungelen ze inmiddels bijna onderaan.

Merijn van Nuland en Eline van Suchtelen5 december 2023, 11:00BewarenDelen

Scholieren in Nederland scoren steeds slechter op het gebied van leesvaardigheid en wiskunde. Dat blijkt uit het zogeheten Pisa-onderzoek dat dinsdag openbaar is gemaakt. De studie vergelijkt de prestaties van vijftienjarigen uit de Oeso, een samenwerkingsverband van 36 ontwikkelde landen.

Blijf op de hoogte

Krijg een melding bij belangrijke artikelen over Algemeen nieuws.

Vooral de leesvaardigheid blijkt flink verslechterd. Sinds 2006 scoren Nederlandse scholieren steeds minder goed op dit terrein. Die daling zet ook in de laatste meting onverminderd door. Met name onder vmbo-scholieren is ditmaal een dramatische daling te zien ten opzichte van de vorige meting, die in 2018 werd afgenomen.

Zwakke taalvaardigheid bij een op drie jongeren

Uit het representatieve onderzoek blijkt dat een derde van de 15-jarigen inmiddels onder niveau 2 presteert. Dat betekent dat zij vanwege hun zwakke taalvaardigheid ‘waarschijnlijk minder goed functioneren op school en in de maatschappij’, schrijven de onderzoekers. Tot 2012 gold dat nog voor zo’n 15 procent van de jongeren.

De verslechtering is ook in internationaal perspectief goed zichtbaar. Jarenlang eindigde Nederland steevast in de top 5 van de Oeso-landen, maar vooral sinds 2015 raakten de leesprestaties in een vrije val. De nieuwste cijfers zijn een voorlopig dieptepunt: Nederland moet liefst 28 van de 36 Oeso-landen boven zich dulden.

Onder het internationale gemiddelde

Daarmee is de leesvaardigheid van Nederlandse vijftienjarigen voor het eerst onder het Oeso-gemiddelde gedoken. Kijk je enkel naar de zogeheten EU-14, de veertien oudste EU-landen, dan is de situatie al net zo somber: alleen Griekse jongeren lezen tegenwoordig nog minder goed dan hun Nederlandse leeftijdsgenoten.

Een veelgehoorde verklaring voor de achteruitgang is de coronatijd: door de vele scholensluitingen zijn jongeren achterop geraakt. Dat speelt mee, beamen de onderzoekers. Maar het verklaart nog niet waarom Nederland op het gebied van leesvaardigheid zoveel sneller daalt dan andere landen, die even hard werden getroffen door de coronacrisis.

Vakbonden en schoolbestuurders wijzen op het lerarentekort. Regelmatig vallen vakken uit of moeten onbevoegde docenten bijspringen, waardoor de kennisoverdracht vermindert. Ze willen dan ook dat het volgende kabinet met een ‘deltaplan’ komt om het probleem op te lossen.

(Tekst loopt verder onder afbeelding)

Telefoons in de ban

Maar het lerarentekort is niet de enige factor, zegt Anneke Smits, lector aan hogeschool Windesheim en specialist op het gebied van geletterdheid. “Met slechte toetsen, teveel schermtijd en beroerde oefensoftware houden we het leesbegrip van leerlingen gevangen. Zweden besloot onlangs de oefensoftware de klas uit te doen. Daar kunnen we een voorbeeld aan nemen. Gelukkig zijn de telefoons hier inmiddels grotendeels verbannen uit de klas. Die waren niet bevorderend voor de concentratie van leerlingen.”

Lezen leer je volgens Smits vooral door hele boeken te lezen en niet door de korte teksten te gebruiken die ze in de methodes voorbij ziet komen. Soms worden die teksten volgens Smits ook nog vereenvoudigd in het kader van kansenongelijkheid. “Rijke taal leer je niet door taal te verarmen. In een boek kun je meer ondergedompeld raken, dat roept emoties en beelden op en woorden komen veel vaker voor dan in een losse tekst. De hersenen pikken nieuwe woorden zo veel beter op.”

Instroom van migrantenleerlingen

Maarten Wolbers, hoogleraar sociologie aan de Radboud Universiteit, werkte mee aan het Pisa-rapport. Wolbers vermoedt dat ook de veranderde leerling-populatie, met meer leerlingen in het Nederlandse onderwijs met een migratieachtergrond, invloed heeft gehad op de resultaten.

Daarnaast noemt hij als reden voor de daling dat er volgens hem te veel kinderen kiezen voor havo of vwo terwijl ze dat eigenlijk niet aan kunnen qua niveau. “Die opwaartse druk is een probleem. Ze komen niet mee met wat er in het onderwijs van hen verwacht wordt.”

“Het kan en moet echt veel beter”, beaamt demissionair minister Mariëlle Paul (onderwijs) in een reactie. Ze wijst erop dat de overheid sinds kort jaarlijks een miljard euro uittrekt om het niveau van rekenen, taal en burgerschap te verbeteren. “Het realistische verhaal is wel dat het een kwestie van lange adem is voordat we hiervan blijvende resultaten zien.”