Al-Shifa: het ziekenhuis waar Israël naar eigen zeggen zelf de basis legde voor het ondergrondse ‘hoofdkwartier van Hamas’

Michel Maas en Monique van Hoogstraten Volkskrant 13 november 2023

Over de auteurs
Michel Maas is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij oorlogsverslaggever en correspondent in Oost-Europa en in Zuidoost-Azië, waar hij 18 jaar woonde. Monique van Hoogstraten is eindredacteur van de Volkskrant. Eerder was ze correspondent in Israël voor de NOS.

Het Israëlische leger concentreert zijn aanval op Gaza steeds meer op ziekenhuizen, en op één ziekenhuis in het bijzonder: Al-Shifa. Waarom? Omdat Israël ervan overtuigd is dat Hamas onder dat ziekenhuis een tunnelstelsel en een commandocentrale heeft verstopt.

Het Al-Shifaziekenhuis in Gaza-Stad heeft dankzij ge­ne­ra­toren nog stroom, 24 oktober.  Beeld Mohammed Saber / EPA
Het Al-Shifaziekenhuis in Gaza-Stad heeft dankzij ge­ne­ra­toren nog stroom, 24 oktober. Beeld Mohammed Saber / EPA

De Israëlische beschuldiging dat er onder het ziekenhuis een gangenstelsel van Hamas ligt, dateert al van vele oorlogen geleden. Tijdens de oorlog in 2008-2009, toen Hamas goed twee jaar de Gazastrook bestuurde, kwam de Shin Beth, de Israëlische veiligheidsdienst, voor het eerst met de suggestie dat Hamas het ziekenhuis gebruikte als bunker en als toevluchtsoord. Bij de volgende oorlog, in 2014, herhaalde Israël die beschuldiging.

En nu, in 2023, gaat Israël korte metten maken met Hamas, zeggen ‘Amerikaanse functionarissen’ in The New York Times: ‘Bij vorige operaties hebben ze het ziekenhuis gespaard omdat ze geen burgerlevens in gevaar wilden brengen, maar de prijs was wel dat ze intact lieten wat er onder het ziekenhuis lag. Die fout maken ze niet nog een keer.’

Israël zegt zeker te zijn van zijn zaak. Legerwoordvoerder Daniel Hagari liet op een persconferentie animaties zien van tunnels en commandoposten en zei dat Israël beschikte over ‘de echte bewijzen’, maar dat die geheim waren. Omdat harde, tastbare bewijzen ontbreken, kan iedereen zeggen wat hij wil: Israël ziet tunnels waar Hamas alleen maar patiënten ziet. Hamas gebruikt het ziekenhuis als een menselijk schild, zegt Israël, en Israël gebruikt burgers en patiënten als kanonnenvoer, zegt Hamas.

Het enige wat zeker is, is dat zich onder het ziekenhuis grote kelders bevinden. Die zijn in de jaren tachtig door Israël zelf aangelegd om er machines en ziekenhuisspullen in op te slaan. In die jaren voerde Israël het bewind over de Gazastrook, en dus ook over het ziekenhuis. Onder leiding van Israëlische architecten werd het uitgebreid tot het grootste ziekenhuis van Gaza: een modern hoofdgebouw met bijgebouwen voor onder meer operaties, kindergeneeskunde, oogheelkunde en gynaecologie, dat een centrale plek inneemt de wijk Rimal in Gaza-Stad.

null Beeld

Onderdeel van die uitbreiding was een omvangrijke ondergrondse infrastructuur van functionele kelders. Die kelderruimten zouden volgens het Israëlische leger de basis zijn geworden van een stelsel van bunkers en tunnels dat Hamas er in de jaren na 2006 aan toegevoegd zou hebben. Niemand heeft die tunnels met eigen ogen gezien, maar omdat Hamas overal elders in Gaza tunnels heeft aangelegd – een netwerk dat zelfs de bijnaam ‘de metro’ heeft gekregen – gaat Israël ervan uit dat die tunnels en bunkers ook onder ziekenhuizen liggen.

Toneel van gruwelijkheden

Dat zou niet zonder logica zijn: volle ziekenhuizen worden minder snel gebombardeerd dan andere gebouwen. In 2014 was Al-Shifa daarom een plek waar niet alleen gevluchte burgers een veilig heenkomen zochten, maar ook journalisten.

Woordvoerders van Hamas gaven persconferenties in de tuinen van het complex en journalisten werkten er aan hun verhalen, in de wetenschap dat die plek niet gebombardeerd zou worden. Israël deed destijds aan containment en was niet uit op wraak voor 1.200 gedode Israëliërs op 7 oktober en op de totale verwoesting van Hamas en zijn tunnelsystemen, zoals nu.

Hamas heeft in voorgaande oorlogen volgens mensenrechtenorganisaties en journalisten wel huisgehouden in Al-Shifa. In 2006, toen het met Fatah streed om de macht, werden Hamas-militanten ervan beschuldigd dat ze gewonde tegenstanders in het ziekenhuis vermoordden. Zeshonderd leden van het medisch personeel werden ontslagen en bedreigd, de achterblijvers leden volgens een arts ‘onder angst en terreur, vooral van de kant van Hamasstrijders die zich in elke hoek van het ziekenhuis bevinden’.

In 2014 schreef Amnesty International een beschuldigend rapport over de praktijken van Hamasstrijders, die in afgelegen ruimten van het ziekenhuis vermeende collaborateurs vasthielden, martelden en vermoordden. 2014 was ook het jaar waarin Israël bombardementen uitvoerde, en ambulances af en aan reden met de slachtoffers. De chirurgen draaiden net als nu overuren en leden aan gebrek aan slaap, maar niemand hielp. wat een ziekenhuisdirecteur overspannen liet uitroepen: ‘Ziet de wereld dan niet dat wij mensen zijn?’

De wens van de VS

Het Israëlische leger lijkt zijn best te doen om niet het ziekenhuis zelf, maar de straten eromheen te bombarderen. Dat is ook de wens van de Verenigde Staten, Israëls belangrijkste bondgenoot, die aandringt op terughoudendheid als het gaat om ‘ziekenhuizen die nog steeds patiënten behandelen’. The New York Times citeert de Amerikaanse veiligheidsadviseur Jake Sullivan: ‘De VS willen geen vuurgevechten in ziekenhuizen waar onschuldigen, patiënten die medische verzorging krijgen, in de vuurlinie terecht kunnen komen.’

Het Israëlische leger staat inmiddels aan de poorten van Al-Shifa. Als het luistert naar de VS en naar Jake Sullivan kan het pas naar binnen zodra artsen en patiënten zullen zijn vertrokken.

Satellietbeeld van het Al-Shifa-ziekenhuis, 11 november. Beeld AP
Satellietbeeld van het Al-Shifa-ziekenhuis, 11 november.Beeld AP